Một phần ba diện tích đất trên hành tinh của chúng ta là sa mạc.
Những “vết sẹo lớn” trên bề mặt trái đất này
tưởng như không có sự sống,
nhưng ngạc nhiên thay, sự thật không phải thế.
Tại tất cả các sa mạc, sự sống luôn tìm được cách
để tồn tại dù rất bấp bênh.
Không phải sa mạc nào cũng nóng.
Những cơn gió 50 dặm/h từ Siberia thổi đến
mang tuyết đến sa mạc Gobi ở Mông Cổ.
Từ đỉnh cao của mùa hè là 50 độ C
tới giữa đông nhiệt độ có thể xuống đến -40 độ C,
khiến nơi đây trở thành sa mạc khắc nghiệt nhất thế giới.
Một số loài động vật vẫn sinh tồn với sự thay đổi đột ngột đó.
Lạc đà hoang Bactrian,
một trong những động vật có vú hiếm nhất hành tinh.
Và có lẽ cũng kiên cường nhất.
Khó khăn lớn nhất của chúng là thiếu nước,
đặc biệt như hiện tại, trong mùa đông,
khi nước rất ít và tồn tại dưới dạng băng.
Ngạc nhiên thay, tuyết ở đây không bao giờ tan.
Vì không khí quá lạnh và quá khô.
Ánh mặt trời khiến tuyết chuyển thẳng thành hơi nước.
Đó là sự bốc hơi.
Nhưng nó là nguồn nước duy nhất,
nên lạc đà Bactrian buộc phải ăn nó.
Ở những nơi khác,
một con lạc đà ở một hố nước có thể uống tới 200 lít nước chỉ với một lần dừng lại đó.
Còn ở đây chiến thuật là uống ít và thường xuyên.
Và cũng vì một lí do khác,
lấp đầy dạ dày bằng tuyết có thể nguy hiểm.
Những con lạc đà phải tự giới hạn
cân bằng khoảng 10 lít một ngày.
Mùa đông là mùa sinh sản.
Màn trình diễn đặc biệt này là cách của một con lạc đà Bactrian đực
thu hút sự chú ý của lạc đà cái đi ngang qua.
Vào mùa hè, lạc đà không được đi quá xa khỏi nguồn nước.
Nhưng bây giờ, với việc tuyết có ở mọi nơi
chúng có thể đi xa hơn để tìm bạn tình.
Ngày nay chỉ còn chưa đến 1000 cư dân sa mạc này trong tự nhiên.
Sa mạc Gobi, dù có khó chịu thế nào, cũng là nơi cư ngụ cuối cùng của chúng.
Không một sa mạc nào có nét giống Gobi,
nhưng tại sao nơi này là một sa mạc?
Chỉ có một nguyên nhân đơn giản và kì vĩ -
dãy Himalaya.
Các đám mây từ phía nam bay lên đụng phải một bức tường vĩ đại này.
Khi chúng buộc phải bay lên cao
và mất gần hết hơi nước ở sườn núi,
chỉ để lại một chút cho phía bên kia.
Nhìn từ vũ trụ, các sa mạc rất dễ thấy.
Các đụn cát dài hàng trăm dặm tạo nên vệt dọc trên bề mặt của chúng.
Không còn lớp áo thực vật bảo vệ,
những hình thù kì lạ phơi bày trên những nền đá trần.
Sa mạc Sahara ở châu Phi là sa mạc lớn nhất.
Nó to bằng cả nước Mỹ
và là kho cát bụi lớn nhất của toàn thế giới.
Những cơn bão cát như thế này xuất hiện mà không hề báo trước
và làm giảm tầm nhìn nhiều ngày liền trên một khu vực to bằng nước Anh.
Những con lạc đà một bướu Dromedary gặp những cơn bão cát trong hành trình của mình.
Những hạt cát nặng chỉ bay là là vài mét so với mặt đất,
nhưng bụi thì có thể vươn cao tận 5000 mét.
Những đợt cuồng phong kết hợp với những hạt cát,
chính là những nhân viên mài dũa mọi sa mạc.
Các loài bò sát có lớp giáp vảy bảo vệ chúng khỏi nhựng hạt sắc nhọn.
Với côn trùng thì sự công phá này quả thực là quá dữ dội.
Đường thoát duy nhất là chui xuống bên dưới.
Những cơn gió đến rồi đi, những cơn lốc xoáy,
chúng đã chất cát thành từng đụn.
Khung cảnh cát này có thể trải dài hàng trăm dặm.
Ở Namibia, gió đã xây nên một vài đụn cát lớn nhất thế giới.
Một đụn tiêu biểu như thế này có thể cao tới 300 mét.
Cát lướt lên từ mạng sườn, bị thổi đi khỏi từ đỉnh,
thế nên chỉ có phần đỉnh là thay đổi.
Phần thân của đụn cát này đã không suy suyển gì trong suốt 5000 năm.
Một số tảng đá có thể chống lại sự bào mòn không ngừng của gió và cát.
Những tảng đá này đang đứng ở Sa Mạc Trắng, Ai Cập.
Nhưng chúng sẽ không còn duy trì lâu nữa.
Chúng đang bị bào mòn dần
và sinh ra nhiều cát hơn nữa.
Giờ đây những tảng đá nặng đã bị bào mòn chìm trong biển cát.
Những cái tháp lởm chởm cao hơn 100 mét này
từng là một phần của một cao nguyên đá lớn.
Rồi cuối cùng cát cũng sẽ xoá sổ tất cả chúng.
Sức mạnh không ngừng của gió đảm bảo rằng bề mặt sa mạc sẽ tiếp tục thay đổi.
Nhưng vẫn còn một hiện diện của sức mạnh không thể thay đổi khác -
mặt trời sa mạc.
Nhiệt độ và năng lượng của mặt trời làm nước bay hơi
đã tác động sâu sắc đến cơ thể và tập quán của mọi sinh vật nơi đây.
Mặt trời tiềm năng là một sát thủ.
Và giống Kangaroo đỏ hiểu rõ điều đó.
Lúc này, khi mặt trời vẫn còn thấp,
cũng không có gì đáng phải lo nghĩ.
Nhưng tình thế này sẽ không kéo dài.
Australia là lục địa khô cằn và có nhiệt độ nóng bỏng vào ban ngày bậc nhất trên hành tinh.
Mỗi giờ nhiệt độ tăng thêm 5 độ C.
Nhiệt độ sẽ nhanh chóng lên đến điểm nguy hiểm.
Bất cứ con kangaroo nào lởn vởn ngoài trời đều bị đe doạ nghiêm trọng vì quá nóng.
Lúc cực điểm nhiệt độ mặt đất vút lên đến 70 độ C.
Đến giữa trưa bức xạ đã quá mạnh khiến chúng buộc phải tìm chỗ trú.
Trong bóng râm, chúng tránh được rất nhiều năng lượng từ mặt trời,
nhưng thân nhiệt vẫn có thể tăng.
Vỉ thế chúng liếm nước bọt lên các chi trước
chỗ có hệ thống mạch máu rất gần với bề mặt da.
và khi nước bọt bay hơi, máu của chúng sẽ được làm mát.
Màn hình thân nhiệt này sẽ cho biết hiệu quả của việc đó.
Phần màu xanh là phần mát hơn.
Khi nước bọt khô thì lại phải thay mới,
điều này làm sụt giảm trầm trọng lượng nước của cơ thể.
Kể cả trong bóng râm, mặt đất vẫn nóng như đổ lửa
nên lũ kangaroo phải đào đi lớp đất mặt nóng bỏng
để chạm tới phần dưới mát mẻ hơn.
Bằng cách ở trong bóng râm và liếm nước bọt để kiểm soát thân nhiệt
kangaroo đã xoay sở cách vượt qua thời điểm nóng nhất trong ngày
mà không bị sốc nhiệt.
Nhưng với phần đông động vật ở sa mạc
cách làm này vẫn chưa đủ để sinh tồn.
Những cái tai lạ lùng của loài cáo tai to châu Phi dùng để toả nhiệt
nhưng các loài động vật còn có nhiều cách để tránh nóng.
Chúng cả ngày trốn dưới lòng đất
và chỉ ra ngoài từ lúc hoàng hôn.
Bóng tối mang đến những thay đổi lớn lao.
Ở Sahara, nhiệt độ có thể giảm tới 30 độ C vào ban đêm,
trời mát đủ để cho lũ cáo sa mạc con chơi bời.
Đủ các loại sinh vật bắt đầu lộ diện
kể cả một số loài không ngờ tới.
Cóc có một làn da thẩm thấu
nên sẽ nhanh chóng bị chết khô dưới nhiệt độ ban ngày.
Chỉ lúc này chúng mới dám ra khỏi nơi ẩn nấp.
Với bọ cạp cũng tương tự,
mặc dù lớp vỏ của chúng không thấm nước.
Thực tế, phần lớn các sinh vật cỡ nhỏ ở sa mạc chỉ hoạt động về đêm,
thế nên chỉ có lúc này bạn mới có thể phán xét
rằng có bao nhiêu sự sống có thể có ở sa mạc.
Nhưng hơi nước mất đi ngay cả trong đêm, phải được thay thế bằng một cách nào đó
và vấn đề đó thống trị cuộc sống của mọi sinh vật cư trú ở sa mạc.
Sa mạc Atacama ở Chi Lê.
Đây là sa mạc khô cằn nhất.
Một số nơi không có mưa trong suốt 50 năm
và với kỷ lục ấn tượng đó
hẳn bạn chắc chắn nơi này tuyệt nhiên không có sự sống.
Đây là những con lạc đà Nam Mỹ, Guanaco.
Chúng cực giỏi chuyển bảo tồn hơi nước
nhưng chúng dù gì vẫn cần một nguồn cung cấp nước đều đặn.
Chúng lấy nước từ hoa xương rồng.
Nhưng từ đó lại nảy sinh một câu hỏi khác.
Làm sao cây xương rồng sống được nếu không có mưa?
Những cơn gió nóng quét sạch hơi nước khỏi vùng đất này.
Rõ ràng phải có một thứ khác, thay thế cho mưa.
Bí mật chính là một dòng biển lạnh chạy song song với sa mạc này.
Nước lạnh làm mát không khí nóng ẩm phía trên nó
tạo nên một lượng sương mù khổng lồ.
Cùng lúc đó gió sẽ đẩy lượng sương đó vào đất liền.
Xương rồng sẽ nhanh chóng nhận đầy những giọt sương.
Sương mù có rất thường xuyên
đến nỗi các loài địa y ưa nước có thể phát triển trên cây xương rồng,
và chúng thấm nước như một miếng bọt biển.
Tại vùng đất tuyệt nhiên không có mưa này
những giọt nước quý giá này là vị cứu tinh cho rất nhiều sinh vật.
Sâu hơn trong đất liền thì không khí quá ấm khiến cho hơi nước không ngưng tụ được
vì thế dải đất nhỏ bé này là phần duy nhất của Atacama
nơi sự sống tồn tại.
Nếu không có sương,
nơi này cũng sẽ trống trơn.
Những con lạc đà guanaco được lợi nhiều nhất từ những giọt sương
nhưng nó sẽ không duy trì lâu.
Chỉ trong 1 hay 2 giờ tới, mặt trời lại thiêu đốt tất cả
và sấy sạch nước đọng trên các cây xương rồng.
Sa mạc Sonoran ở Arizona không khô như Atacama...
thi thoảng vẫn có mưa.
Nhưng không thường xuyên lắm
và khi nó đến
tất cả động thực vật phải sẵn sàng để hưởng thụ tối đa.
Và mưa đang đến.
Khi gió mùa mùa hè thổi vào,
những cây saguaro khổng lồ, một trong những loài xương rồng lớn nhất,
đã sẵn sàng sử dụng lợi thế to lớn của mình.
Sau mỗi trận mưa bộ rễ siêu dài của nó hút đầy nước
và các nếp gấp trên thân cây phình ra không ngừng.
Khi đầy, một thân cây saguano có thể chứa đến 5 tấn nước
và thế là quá đủ cho nó sống qua nhiều tháng khô hạn.
Thân của loài thực vật to lớn này cung cấp nơi cư ngụ cho chim gõ kiến gila.
Nhưng chim không phải loài duy nhất được lợi từ sự hiện diện của những cây xương rồng.
Trong suốt 4 tuần của mùa hè
hoa saguaro nở vào đêm để thu hút những vị khách.
Phấn và mật hoa là những thứ mà những bông hoa này đấy ấp
thu hút dơi mũi dài và dơi lưỡi dài.
Đàn dơi này rời Mexico mấy ngày trước để tránh cái nóng mùa hè
và đang trên đường về phía bắc đến miền nam nước Mỹ.
Để đến được đó, chúng phải bay qua sa mạc Sonoran.
Nhưng sa mạc này quá lớn
nên có khi cả năm chúng vẫn chưa vượt qua được nó.
Giờ đây, với những cây saguano trong thời kỳ nở hoa,
chúng có thể nạp năng lượng trên đường đi
Thành công trong việc phát triển cách trữ nước của saguano
là yếu tố quyết định đến sự sống của những sinh vật sống ở đây và cả những sinh vật đi ngang qua đây.
Sự khan hiếm mưa đã tạo nên hình thái biểu tượng của sa mạc này
nhưng sự khan hiếm đó,
cũng giống như gió, đã thay đổi hình thái nơi đây.
Sa mạc ở Utah
Những dòng sông cổ chảy qua vương quốc sa thạch này dần dần mở rộng hẻm núi của chúng
đến bây giờ vùng đất giữa chúng chỉ còn lại những chóp núi và tháp nhọn.
Với rất ít hoặc không còn đất để có thể giữ nước trên bề mặt vùng đất này
nên hẳn nhiên sự sống cực kỳ hiếm hoi.
Và khi tài nguyên có hạn,
xung đột là điều không tránh khỏi.
Đây là những con dê rừng Nubian
và chúng đang chuẩn bị cho một trận đấu.
Khi mâu thuẫn nảy sinh,
con dê khôn hơn hiểu rằng phải chọn chỗ cao hơn mới lợi thế.
Đây thật ra là những con dê đực có địa vị thấp,
nhưng dù sao trận đấu vẫn rất quyết liệt.
Một lần thua đồng nghĩa với việc không bao giờ có cơ hội được giao phối.
Khi những con dê giao đấu cân bằng về thực lực như tình huống này,
trận đấu có thể kéo dài 1 giờ.
Trong cái nóng này thì mọi cố gắng đúng là rất kiệt quệ.
Nhưng chiến thắng sẽ là bước đệm quan trọng để tiến trên đường trở thành con đấu đàn
Phần thưởng là rất lớn
nên không phải con nào cũng chơi đẹp.
Trận chiến đã tìm ra kẻ chiến thắng,
nhưng phần thưởng vẫn chưa là của nó.
Phần thưởng hiện tại vẫn thuộc về con đực đầu đàn.
Thứ hạng đã cho nó cả một bầy dê cái trung thành
và chúng bám theo sát nó trong suốt hành trình xuyên sa mạc này
để kiếm nước và thức ăn.
Nó không phải tốn thời gian để kiếm bạn tình -
nó chỉ việc chọn,
vì thế nó có thể tập trung vào việc chăm chút cho cả đàn.
Thằn lằn là một loài đặc chủng của sa mạc.
Nhưng ở đây, chúng đông một cách khó tin.
Các khe đá ở Nam Phi này có mật độ thằn lằn cao nhất thế giới.
Chúng được gọi là thằn lằn phẳng vì một lí do rõ ràng,
và chúng phô trương cái bụng nhiều màu của mình để tranh giành lãnh thổ.
Nó đã đạt được mục đích,
Và giờ là lúc đi kiếm đồ ăn.
Khi trời ấm lên,
thằn lằn bắt đầu ra khỏi chỗ nấp
và kéo nhau xuống đáy hẻm núi.
Mục đích của chúng là dòng sông.
Quanh bờ không có thức ăn,
nhưng con sông sa mạc này ẩn chứa một bí mật.
Hằng ngày ruồi đen bay ào ào dọc dòng sông.
Đây là thứ khiến lũ thằn lằn đến.
Ruồi đen không bao giờ đậu,
nên nếu muốn ăn thì thằn lằn buộc phải nhảy lên.
Trong một ngày nhảy nhót như thế, một con thằn lằn nhỏ có thể bắt được 50 con ruồi.
Còn rất nhiều ruồi ở xung quanh,
mặc dù hàng trăm con thằn lằn đang thi nhau thịt chúng.
Khác với sự đông đúc này, thằn lằn phẳng cũng được tìm thấy ở nơi khác nhưng với số lượng nhỏ hơn nhiều.
Nhưng ở đây nhờ sự đông đúc bất thường của một loài cũng kéo theo một loài khác.
Sa mạc được hình thành từ sự thiếu nước,
nhưng điều thật sự giết chết động vật ở nơi này không phải nóng hay khát,
mà là sự khan hiếm thức ăn.
Vậy làm thế nào một loài ăn thực vật to như thế này
lại có thể sống được ở nơi tưởng như vắng bóng thực vật?
Loài voi ở Namibia là loài kiên cường nhất ở châu Phi.
Và chúng cần phải kiên cường.
Nguồn thức ăn nhỏ nằm phân tán khắp nơi
khiến những chú voi này phải du hành lên đến 50 dặm mỗi ngày
dọc theo lòng sông khô cạn tìm thức ăn.
Lúc này điều đó trông có vẻ vô vọng.
Những con voi trông có vẻ nhỏ nhoi trong khung cảnh này,
nhưng không chỉ có chúng.
Đáng kinh ngạc, sư tử cũng sống ở đây.
Tại các vùng thảo nguyên, những đàn gia súc lớn tạo điều kiện hình thành các đàn sư tử
có khoảng 20 con sư tử hoặc hơn.
Nhưng để sinh tồn được ở nơi này, tập quán của chúng đã phải thay đổi -
đàn sư tử có số lượng nhỏ hơn
và địa bàn của chúng thì lớn hơn rất nhiều.
Còn có thêm một vấn đề nữa -
thức ăn của chúng luôn di chuyển.
Giống loài voi,
sư tử cũng phải rong ruổi một quãng đường dài để tìm đủ thức ăn duy trì sự sống.
Nhưng sư tử không thể đi mọi nơi -
chúng không dám đi qua những đụn cát này.
và loài linh dương oryx biết điều đó.
Sư tử buộc phải đợi những con linh dương rời khỏi sự an toàn của những đụn cát,
vì linh dương cũng phải kiếm nước và thức ăn.
Và đó chính là lúc lũ sư tử đột kích.
Những con voi này đã tìm được loại thức ăn ưa thích.
Cỏ là thứ đồ ăn chủ yếu của mọi loài voi,
nhưng đàn này tập trung đào phần rễ lên,
vì nó chứa nhiều nước và dinh dưỡng hơn phần ngọn.
Đó là một dạng tập tính
đã tạo nên sự khác biệt ở vùng đất thiếu thốn trầm trọng này.
Nhưng những điều này có thể thay đổi trong chớp mắt.
Vận mệnh của nhiều sa mạc được quyết định bởi những cơn mưa xa xôi.
Dòng nước này đến từ những cơn mưa trên những ngọn núi cách đây hàng trăm dặm.
Nó được biết đến như những cơn lụt chớp nhoáng
và chúng được gọi như vậy vì nước có thể chỉ chảy khoảng một ngày.
nó là sự kiện chỉ xảy ra nhiều nhất khoảng một hoặc hai lần trong năm.
Lòng song cát đóng vai trò như một tờ giấy thấm khổng lồ
hút đầy nước ngay khi nó chảy qua.
Nhưng mỗi mét vuông đất được thấm ướt bởi dòng sông này
đều góp phần làm tăng cơ hội sinh tồn cho các sinh vật ở đây.
Nguồn nước tạm thời đầy ắp.
Ở đâu đó của châu Phi, voi uống nước mỗi ngày,
nhưng do sự khan hiếm nước ở đây
nên voi sa mạc chỉ có thể uống no nước một lần trong 4 hoặc 5 ngày.
Trong khoảng một tuần cơn lụt chớp nhoáng đã tạo ra một thảm thực vật,
đủ để lôi kéo lũ linh dương oryx ra khỏi những đụn cát.
Đây là cơ hội hiếm hoi của chúng để được nạp đầy năng lượng.
Trận lụt cũng làm cho đời sống của sư tử dễ thở hơn.
Thịt con linh dương này có thể giúp gia đình sư tử tồn tại nhiều nhất khoảng một tuần.
Nhưng việc đi săn sẽ trở nên dễ dàng hơn trong một khoảng thời gian,
bây giờ bờ sông đã trở nên xanh tươi.
Khoảng thời gian sung sướng của sư tử và linh dương oryx không kéo dài,
nhưng những khoảnh khắc ngắn ngủi đó
khiến chúng có thể sinh tồn năm này qua năm khác ở sa mạc.
Thung Lũng Chết là nơi nóng nhất trên Trái Đất.
Nhưng cái lò luyện kim này có thể biến đổi nhờ nước.
Một trận mưa rào có thể đánh thức các hạt giống yên nghĩ suốt 30 năm hoặc hơn
để mang lại sự sống.
Và chưa từng có một đợt nở hoa như thế này trong suốt một thập kỷ qua.
Giai đoạn nảy nở này ở Thung Lũng Chết rất ngắn ngủi.
Nhưng nó cũng diễn ra thường xuyên đủ để cho sự sống tiếp diễn.
Sự sinh sôi đột ngột của thực vật là điều mà mọi loài cư trú ở sa mạc đều mong đợi,
và khi điều đó xảy ra, chúng phải sẵn sàn để hưởng nhiều nhất.
Không một loài nào trên hành tinh này
lại có phản ứng nhanh chóng và đột ngột với thời điểm thuận lợi như châu chấu sa mạc.
Trứng châu chấu đã nằm trong đất 20 năm bắt đầu nở.
Châu chấu non còn biết đến như bọ nhảy,
vì trong giai đoạn này chúng không biết bay.
Chúng tìm nguồn thức ăn mới dựa theo mùi của cỏ tươi.
Thông thường mất 4 tuần châu chấu non mới trưởng thành,
nhưng khi gặp điều kiện thuận lợi giống như bây giờ
chúng sẽ tiến vào giai đoạn phát triển nhanh.
Khi thực vật ở một nơi cạn kiệt
những con chấu chấu trưởng thành sẽ phát ra pheromone - thông điệp bằng mùi hương,
để báo cho những con khác đã đến lúc lên đường.
Và khi các nhóm gặp nhau,
chúng tạo thành một quần thể.
Một con châu chấu trưởng thành mỗi ngày có thể ăn lượng thức ăn nặng bằng nó,
và cả một quần thể có thể tiêu thụ hết hàng trăm tấn thực vật.
Chúng phải liên tục di chuyển.
Quần thể châu chấu thả mình theo chiều gió -
đó là cách bay tiết kiệm năng lượng nhất.
Cuốn theo chiều gió cũng đồng nghĩa với việc chúng luôn đến những nơi áp thấp,
những nơi mà gió gặp mưa, và cây cỏ bắt đầu sinh sôi.
Trong khi bay,
quần thể này lại nhập với quần thể khác
và tạo thành một thảm hoạ cực kỳ khổng lồ đến vài tỉ con
và rộng đến 40 dặm.
Chúng sẽ tiêu thụ tất cả những gì ăn được nằm trên đường đi.
Đây là một trong những cảnh tượng tuyệt vời nhất trên Trái Đất.
Rất hiếm để có thể nhìn thấy số lượng như thế này
và nó không kéo dài lâu.
Khi thức ăn hết,
thì tiếng đập cánh của hàng tỉ con châu chấu lại một lần nữa được thay thế
bởi không gì khác ngoài âm thanh của gió cát sa mạc.